Binnenland Lungo's longread

Tussen de lijntjes schrijven is niet zo makkelijk

Eindopdracht specialisatie, 8 april 2021

Kinderen schrijven tegenwoordig steeds slechter. Het beheersen van het schrijven is door tijdsgebrek in het basisonderwijs en toenemend elektronicagebruik niet langer vanzelfsprekend.

Kinderfysiotherapeute Monique Koops uit Haren schuift een lessenaar in het midden van haar praktijkruimte. Over een paar minuten heeft ze een afspraak met Iris (7). Op verzoek van de juf komt het meisje voor schrijftherapie. Van de hanenpoten van Iris kon de juf namelijk geen chocolade meer maken.

Iris, een klein blond meisje gekleed in een roze legging gecombineerd met een blauw shirt, kijkt wat vragend om zich heen. Gevolgd door haar vader, een lange man met een kaal hoofd, stapt ze de behandelkamer van Koops binnen. Haar schouders hangen als ze zichzelf zuchtend op het stoeltje van de lessenaar positioneert. Uit haar grijze rugzak trekt ze een lichtblauw schrijfblok en ze zwaait er mee naar Koops. ‘Kijk! Dit heb ik al helemaal zelf gedaan!’ zegt ze terwijl ze wijst naar een pagina waar de woorden de lijntjes slecht lichtjes ontstegen zijn.

Iris komt nu voor de derde keer bij Koops op schrijfles, maar ze is niet de enige. ‘Op een gegeven moment had ik van de Borg, een school in de buurt, zo’n twee à drie kinderen per klas voor schrijftherapie. Toen dacht ik wel dit is niet oké. Hier gaat wat mis,’ vertelt Koops. Collega fysiotherapeute Sanne Haverkamp uit Groningen stemt in met dit verhaal. ‘Er komen echt steeds meer kinderen met schrijfproblemen bij. Op dit moment heb ik er vier onder behandeling.’

Ook ouders lijken zich te verwonderen over het handschrift van hun kinderen. Verschillende ouder-kind fora zoals Babybytes en Ouders.nl behandelen talloze vragen over dit onderwerp.

Haverkamp verwijst naar een rapport dat in 2011 door de Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie is opgesteld. Uit het onderzoek komt naar voren dat 30 procent van de bassischoolleerlingen problemen ervaart met het leren schrijven. De problemen betreffen onleesbaar schrijven, een vertraagd schrijftempo en pijn of vermoeidheid bij het schrijven. ´Ik heb zelf het gevoel dat er sinds 2011 nog weinig veranderd is,´ verzucht Haverkamp.

Dat juist dit onderzoek uit 2011 nu nog relevant is wordt extra duidelijk in het recentelijk gepubliceerd onderzoek naar de schrijfvaardigheid van basisschoolleerlingen. De Onderwijsinspectie onderzocht de wijze waarop kinderen in staat zijn informatie over te brengen via geschreven tekst.  Meer dan een kwart van de basisschoolleerlingen (27 procent) behaalt na de basisschool niet het fundamentele niveau voor schrijfvaardigheid. In het speciaal basisonderwijs is dit zelfs bij driekwart van de leerlingen het geval.

Hoewel beide onderzoeken een compleet andere insteek hebben, is er wel degelijk een connectie. ‘Van sommige kinderen konden we het handschrift bijna niet lezen, dus waren we ook niet in staat te beoordelen of ze informatie goed kunnen overbrengen,’ vertelt Daan Jansen, persvoorlichter bij de Onderwijsinspectie. Die connectie ziet ook Aukje Lawerman, adjunct- directeur op de Julianaschool in Rijssen, ‘Een kind kan niet alles tegelijk. Je moet het ze echt in stapjes aanleren. Als de woorden niet leesbaar op papier komen moet je daar eerst mee bezig, voordat je een kind andere technieken aan kunt leren.’

De stappen in het schrijfproces

Het schrijfproces begint al voordat een kind op de basisschool komt. Door buiten te zijn en te spelen ontwikkelt het kind een fijne motoriek. Die fijne motoriek is noodzakelijk voor het uiteindelijke vasthouden van een pen of potlood. In groep 1 en 2 zijn de leerkrachten dan ook voornamelijk bezig deze fijne motoriek nog beter te ontwikkelen. ‘We oefenen met de kinderen zang en dans. Dat is de grove motorische ontwikkeling. Vanaf daar maken we de handelingen steeds kleiner. We leren ze een pen vasthouden, kraaltjes gebruiken, met constructiemateriaal spelen en puzzelen. Deze oefeningen dragen bij aan de fijne motorische ontwikkeling,’ vertelt Lawerman.

Een kind speelt met duplo constructiemateriaal op de Julianaschool in Rijssen

Lawerman vervolgt: ‘In groep drie beginnen we dan met lezen en starten we met het blokschrift. In groep vier startten we met het hellende schrift en beginnen de leerlingen echt met het leren schrijven. Het verschilt alleen heel erg per school hoe dit wordt aangepakt. De ene school legt prioriteit bij het lezen, de ander bij schrijven.’ Dat herkent Sara Louwes, bassisschooljuf van groep 6, 7 en 8 op de Maria in Campis school in Assen. ‘Schrijven wordt bij ons op school wel als het minst belangrijk gezien. Het is belangrijker dat een kind goed leert lezen, omdat je dit tegenwoordig meer nodig hebt. Het is echt aan een leerkracht om te bepalen of ze dan alsnog veel met schrijven gaan oefenen.’

Wat vinden kinderen nou zelf van de schrijfles op school?

Jayden (8) uit groep 4

Tynka (11) uit groep 8

De fijne motoriek blijft achter en oefening ontbreekt

Zowel Lawerman als Louwes zien de laatste tijd steeds meer kinderen die slecht kunnen schrijven. Niet alleen het verschil in de tijd die aan oefenen wordt besteed kan problemen opleveren, maar ook de gebrekkige fijne motoriek bij veel basisschoolkinderen baart zorgen. ‘We zien een verschuiving plaatsvinden bij kinderen die net op de basisschool komen. Voorheen zagen we dat de fijne motoriek veel beter ontwikkelt was dan dat deze nu is. Kinderen speelden meer buiten en oefenden in spel. Nu zitten ze al snel achter de IPad. Sommige kinderen lopen daardoor een fijn motorische achterstand op die lastig te ondervangen is in het basisschoolonderwijs. Hierdoor lopen kinderen weer problemen op met schrijven,’ vertelt Lawerman. Louwes beaamt dit: ‘Elektronica zijn over het algemeen een goed middel om te leren, maar het is er maar één. Een onderdeel van onze communicatie is ook schrijven. Kinderen moeten dit dus ook leren beheersen.`

Ook veel lessen zijn vanwege corona elektronisch en op een laptop of tablet is goed kunnen schrijven geen kunst meer. De letters van het toetsenbord zijn nu eenmaal voor ieder gelijk. ‘Voor 80 tot 85 procent van de basisschoolleerlingen betekent dit niet dat ze helemaal onleesbaar gaan schrijven, maar er zullen altijd wat zwakkere broeders zijn die zich er niet meer mee redden,’ ziet ook fysiotherapeute Koops.

Niet voor alle kinderen is de overstap naar elektronica direct slecht. De zoon van Lawerman  kreeg voortdurend onvoldoendes, omdat de leraren niet in staat waren zijn handschrift te ontcijferen. ‘Toen hij de overstap maakte naar een laptop kreeg hij opeens voldoendes. Hier werd zijn zelfvertrouwen stukken beter van,’ vertelt Lawerman. Toch vindt ze wel dat dit in eerste instantie niet de basis moet zijn. ‘Een kind moet wel leren schrijven om beter te kunnen ontwikkelen in taalvaardigheid.’ Dit vindt ook Louwes: ‘Leren schrijven is echt noodzakelijk. Het geeft ondersteuning in de communicatie. Ook voor kinderen met een taalstoornis zoals dyslexie is dit belangrijk, maar kan een laptop kan dan wel ondersteunend werken.’

De rol van de fysiotherapeut bij schrijfproblemen

De oplossing voor de schrijfproblemen in het basisschoolonderwijs is lastig. Zowel Louwes als Lawerman vinden dat er meer geoefend moet worden, maar hier is niet altijd tijd voor. ‘Onderwijstijd is eigenlijk standaard te kort voor elk vak,’ verzucht Lawerman. Louwes vertelt: ‘Ik laat mijn kinderen elke week een bladzijde op hun netst schrijven, daar hebben ze een speciaal boekje voor gekregen. Meer tijd om echt actief te oefenen heb ik alleen niet.’

Een fysiotherapeute kan hier ondersteuning in bieden. Zowel Koops als Haverkamp werken samen met scholen om kinderen met schrijfproblemen te ondersteunen. Op de Julianaschool in Rijsen en op de Maria in Kampis school werken ze ook samen met fysiotherapeuten. ‘Bij ons komt er aan het eind van groep 3 een fysiotherapeute meekijken in de klas. Zij observeert de kinderen bij schrijflessen en geeft tips aan docenten. Soms adviseren ze ook een kind te behandelen bij een fysiotherapeut, omdat er hier meer tijd is om het kind het schrijven op een persoonlijke manier aan te leren,’ vertelt Lawerman.

Schrijftherapie bij de fysiotherapeut

Op eenzelfde wijze is Iris uiteindelijk verwezen naar kinderfysiotherapeute Koops. De juf van Iris had in overleg met een remedial teacher besloten Iris te verwijzen naar een fysiotherapeute. Koops werd opgetrommeld en besloot na een observatie op Iris haar school mee te gaan in dit advies. Iris mocht bij haar op schrijftherapie.

Een remedial teacher verleent hulp aan kinderen met leerproblemen en gedragsstoornissen. 

Het handschrift van één van de kinderen die bij Koops onder behandeling is.

In een schrijfsessie bij de fysiotherapeute wordt er gekeken naar de wijze waarop het kind ondersteunt kan worden in het schrijven. Hier kan een motorisch probleem de oorzaak van zijn, bijvoorbeeld als de fijne motoriek onderontwikkeld is, maar ook een slechte schrijfhouding kan voorkomen.

‘En soms heb je ook een kind wat gewoon wat extra oefening nodig heeft, waar in de klas geen tijd meer voor is. Of een kind dat linkshandig is, maar altijd met rechts heeft geschreven,’ vertelt Koops.

Koops laat Iris voor het schrijven eerst een goede pen uitkiezen. Het wordt een groene stabilo. Een pen met aan de zijkant twee deukjes om je vingers op vast te zetten. Goed leren schrijven begint namelijk met een goede pengreep. Dit voorkomt kramp en vermoeidheid in de schrijfhand.

‘We gaan nu een oefening doen waarbij ik jou een stukje ga dicteren en dan mag jij dat opschrijven. Het eerste stukje is: en hollen.’ zegt Koops.

Een stilte valt. Iris is geconcentreerd en met lange halen aan het schrijven. In haar schrift staan lijntjes. Deze maken het makkelijker voor haar om in dezelfde grootte te blijven schrijven. Af en toe doorbreekt een kleine zucht de stilte.

Koops vervolgt: ‘En hollen komma tot ziens komma tot ziens.’

Twee vragende ogen kijken omhoog vanaf de lessenaar. ‘Komma, wat is dat?’ zegt Iris. Koops wil het net verklappen, maar wordt onderbroken. ‘Oh wacht ik weet het al, die haak naar beneden.’

Na tien minuten is de dictee-opdracht klaar. Koops leest mee in haar schrift en beoordeelt haar schrijven. ‘Wauw meid, dat heb je goed gedaan. Heel erg knap van jou. Je leert heel snel en dat dan ook nog terwijl je de woorden niet mee kon lezen. Goed hoor. Niemand maakt jou de koffie lauw.’ zegt Koops. Iris begint te glunderen en zegt: ‘Ik wou het laatste stukje zelfs nog afschrijven.’

Bewondering uitspreken naar een kind is cruciaal voor Koops, ‘Kinderfysiotherapie is heel bijzonder. Je ziet een kind met elke oefening groeien. Door uit te spreken dat ze iets goed doen, geef je ze daarna het zelfvertrouwen om nog weer een stapje extra te doen.’ Dat dit werkt is duidelijk. Na de sessie grapt Iris: ‘Ik wou bijna al mijn werkboeken voor je meenemen, maar ja dat is wel heel wel werk.’

Bij Iris bleek het ‘probleem’ niet ernstig te zijn. Het meisje schrijft met rechts nogal onduidelijk, omdat ze eigenlijk linkhandig is. Na een paar sessies met Koops kan ze dan ook met een gerust hart haar schrift weer aan de juf laten zien.

Is schrijven anno 2021 nog wel belangrijk?

Maar is de noodzaak er nog wel om in het huidige digitale tijdperk kinderen van hun schrijfproblemen af te helpen? Haverkamp vindt van wel. ‘Schrijven is belangrijk voor de ontwikkeling van de fijne motoriek, maar ook voor het leren van lezen en dingen onthouden. Je onthoudt informatie sneller als je het opschrijft.’ Ook Koops vindt deze ontwikkeling belangrijk bij het schrijven: ‘Ogen, hersenen, nek, spieren in de vingers en in de hand- alles leert met elkaar kunnen samenwerken. Daarom kost goed leren schrijven ook zo veel tijd.’

Koops voegt nog toe: ‘Daarnaast worden de linker- en rechterhelft in je hersenen geactiveerd. Dit zorgt voor de verbetering van de taalvaardigheid van een kind.´

En zijn deze effecten op de hersenen er niet als een kind leert schrijven op een laptop of tablet? Veel minder. Zo blijkt uit onderzoek. Neurowetenschapper Marieke Longchamp onderzocht in 2005 de invloed van het schrijven dan wel het intoetsen van letters op de letterherkenning van kinderen tussen de 2 jaar en 9 maanden en de 4 jaar en 9 maanden. Het schrijven bleek vooral bij de oudere kinderen tot een betere herkenning van de letters te leiden. In een vervolgonderzoek bleek dat het voordeel van schrijven boven typen ook stabiel was en zelfs het sterkst drie weken na de training.

De onderzoekers concluderen dat ‘beweging een sleutelrol speelt in letterrepresentatie en daarom met de hand schrijven een belangrijke bijdrage levert aan het visueel herkennen van letters’. Volgens hen levert met de hand schrijven het brein meervoudige signalen op namelijk visueel, motorisch en kinesthetisch: typen doet dat niet.

bron: Longcamp, M., Boucardb, C., Gilhodesb, J., & Velay, J. (2006). Remembering the orientation of newly learned characters depends on the associated writing knowledge: A comparison between handwriting and typing. Human Movement Science, 25, 646–656.

Voor de toekomst vindt Haverkamp het daarom belangrijk dat kinderen blijven schrijven, dit ook blijven aanleren en niet alles op de tablet doen. Lawerman vindt dit ook: ‘Ik ben altijd onderzoekend naar manieren waarop onze kinderen kunnen leren. Kijk alles heeft voor en tegens natuurlijk, maar ik wil altijd weten wat ik kan meenemen om weer uit te dragen binnen onze school en het onderwijs. Het schrijfonderwijs is daar zeker een belangrijk onderdeel van.’

De naam Iris is vanwege privacy redenen gefingeerd. 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: