Binnenland

Friese klucht als spiegel voor cultuur

GRONINGEN – Leerstoel Friese taal- en letterkunde van de Rijksuniversiteit Groningen krijgt prestigieuze Europese subsidie voor onderzoek naar toneelcultuur in Friesland. Het onderzoek is om te kijken hoe men in Europa omgaat met immaterieel erfgoed in de context van een veranderende samenleving. Een interview met hoogleraar Friese taal- en letterkunde en leerstoelhouder aan de Rijksuniversiteit Groningen Goffe Jensma.

Prof. dr. G.T. (Goffe) Jensma. Foto: Rijksuniversiteit Groningen

Hoe is het idee voor dit onderzoek ontstaan?

‘Ik kreeg een telefoontje uit Cornwall met de vraag of we wilden meedoen aan een grootschalig onderzoek. Het initiatief komt vanuit de Falmouth University in Cornwall, Groot-Brittanië. Zij hebben ook de University of Lativa in Letland en de University of Tarty in Estland gevraagd deel te nemen.’

Wat is de onderzoeksvraag?

‘De vraag die wordt gesteld is hoe nieuwkomers in een bepaalde regio traditioneel immaterieel erfgoed waarderen en het leren gebruiken als een gemeenschappelijke lokale waarde. Dus eigenlijk hoe we in Europa omgaan met immaterieel erfgoed in de context van een veranderende samenleving.’

Een interactieve kaart waarbij de regionale- en minderheidstalen in Europa kunnen worden bekeken.
Bron: Language Diversity.

Waarom wordt dit vanuit Europa gesubsidieerd?

‘De EU heeft dit gehonoreerd omdat zij een probleem zien ontstaan bij de minderheidsculturen. Er gaat een soort Netflix-bubbel vanuit Amerika over de EU heen waardoor steeds meer mensen van buitenaf zich gaan aansluiten bij bestaande minderheidsculturen. Deze culturen komen dan onder druk te staan omdat iedereen andere meningen of smaken heeft.’

Waarom wordt er naar Fries toneel gekeken?

‘Er zijn op dit moment 450.000 Friestaligen in Nederland, waarvan 350.000 het de moedertaal is. Toneel is een belangrijk onderdeel van deze cultuur en het gebeurt normaalgesproken nog ontzettend veel. Bij de andere landen gaan ze kijken naar festivals. Dit doen ze omdat bij minderheidsculturen heel weinig schriftelijk wordt vastgelegd. Het wordt, net als bij toneel en festivals, allemaal mondeling doorgegeven. Met grotere culturen wordt veel meer vastgelegd.’

Veranderingen in de status van de Friese taal.

  • 19e eeuw:

    Fries wordt opnieuw schrijftaal (Oudfries was al een schrijftaal maar raakte in de 16e eeuw in onbruik). Er ontstond toen een levendig literair klimaat en de taal ontwikkelde zich verder door de kruisbestuiving van spreken en schrijven. Vooral het Friese volkstoneel, dat vanaf 1860 opbloeide, was daarin belangrijk.

  • 1951:

    Kneppelfreed (‘knuppelvrijdag’), ook bekend als ‘de slag op het Zaailand’, vond plaats op 16 november. De Friese veearts S.F. van der Burg moest zich voor het kantongerecht te Heerenveen verdedigen ter zake van een verkeersovertreding. Hij wilde dat in het Fries doen, maar dat werd door de kantonrecht niet toegestaan. Het proces werd geruchtmakend, doordat het een taalstrijd belichaamde tussen de Nederlandssprekende elite en de Friessprekende jonge garde. Demonstranten en journalisten raakten voor het gerechtsgebouw slaags met de politie, toen die hen met knuppels en waterkanonnen uiteen probeerde te drijven.

  • 1956:

    Het Fries krijgt in de provincie Friesland een officiële status die gelijk is aan die van het Nederlands. Er werd ook een begin gemaakt met het formeel toegestane gebruik van het Fries in het rechtsverkeer.

  • 1980:

    Fries wordt een vak op de basisschool.

  • 1993:

    Fries wordt een vak in de eerste vijf jaar van het voorgezet onderwijs.

  • 1995:

    Hoewel het in de praktijk natuurlijk al lang gebeurde, krijgen de Friezen nu wettelijk het recht om hun taal in vergadering van gemeenteraden en Provinciale Staten te bezigen.

  • 1997:

    Mogelijkheden bij de wet worden verruimd zodat nu onder meer ook binnen het Openbaar Ministerie en de rechterlijke macht het Fries mag worden gebruikt.

Naar welk toneel wordt er precies gekeken?

‘Er zijn drie soorten toneel binnen de Friese cultuur: 19e eeuwse kluchten, waar mensen uit het dorp bij samenkomen om gezellig een biertje te drinken bijvoorbeeld. Je ziet dan ineens een medewerker uit de supermarkt gek doen op het podium. Dit zorgt voor enorme gemeenschapsgevoel onder de mensen en is echt een plattelandsverschijnsel. Daarnaast wordt er nog gekeken bij Iepenlofspullen, openluchtspelen die ook competities houden en professioneel toneel. Uiteraard moeten zijn ze allemaal Friestalig.’

Heeft u al enige verwachtingen van de uitkomsten van het onderzoek?

‘Nee daar kan ik nog niets over zeggen. We gaan het onderzoek doen aan de hand van interviews in het veld, dus met bezoekers maar ook met de toneelspelers. We gaan vooral kijken naar de tweedeling tussen de mensen, dus die van origine uit Friesland komen en de mensen die van buitenaf. Ik kan hun antwoorden nu nog niet voorspellen maar in 2023 hopen we antwoorden te hebben.’

Enkele feitjes over talen binnen de Europese Unie.*

*Wat te onderscheiden valt als minderheidsgroep valt moeilijk te kwalificeren: veel onderzoeken doen het op basis van taal, maar ook hier is het lastig om te rekenen wat als taal of dialect dient.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: